Kneippbrød

Eg trur alle som bur i Noreg, kjenner til kneippbrød – eit brød baka av heilmalt kveitemjøl. Det er oppkalla etter den bayerske katolske presten og naturopaten Sebastian Kneipp (1821–1897). Men kven var han, og korleis hamna namnet hans på pakka til det mest populære norske brødet? Det er ei heil historie, og ho er vel verd å fortelja.

Sebastian Kneipp vart fødd i ein fattig vevarfamilie i Bayern. Frå barndommen av hadde han eit sterkt ynske om å læra, men på grunn av trong økonomi måtte han sitja i ein kald kjellar og veva, medan han eigentleg drøymde om å studera. Til slutt lukkast det han å koma inn på gymnaset, og sidan byrja han å studera teologi for å bli katolsk prest. Men i München, der det knapt fanst pengar til verken skikkeleg bustad eller god mat, fekk han tuberkulose. Legen sende han heim for å døy.

Kneipp hadde likevel lese ei bok om kaldvassdopping og ville prøva sjølv. Kvar dag gjekk han til Donau, dukka seg i iskaldt vatn, kledde på seg utan å tørka seg og gjekk så fort han kunne heim att for å få varmen tilbake gjennom rørsle. Med tida vart han frisk. Heilt frisk. Frå tuberkulosen.

Han vart seinare prest i den stille bayerske byen Bad Wörishofen og skulle, slik det såg ut, leva eit vanleg sokneprestliv. Men folk strøymde til han – ikkje berre for å skrifta, men for å bli lækte. Gjennom byen rann fjellbekkar med iskaldt vatn heile året, og Kneipp bygde badehus der folk kunne gjennomføra kurane sine. «Presten frå Wörishofen» vart kjend over heile Europa. I 1886 kom boka hans Mi vatnskur ut, og ho vart omsett til mange språk og trykt i ei rekkje opplag.

Kneipp meinte at naturen kan lækja mennesket, dersom ein gjev kroppen rett mat og nok rørsle. Ei særleg viktig rolle gav han til brødet. Han vart overtydd om at grovt heilkornbrød var langt betre enn kvitt brød av sikta mjøl, som alt den gongen var blitt moderne, men næringsfattig. Kneipp utvikla si eiga brødoppskrift: grovmalt mjøl, vatn – og ingenting anna. Ingen gjær, ikkje salt, ikkje surdeig. Han forma lange brødemne, lét deigen kvila, dyppa så brøda i kokande vatn i nokre sekund og sette dei inn att i omnen for å steikast ferdig. Metoden gav ei tett skorpe som var lett å skjera i skiver.

Den første som byrja å baka dette brødet i Noreg, var Baker Hansen i Oslo, og det skjedde alt i 1895. Oppskrifta vart henta hit av forlaget Søren Mittet, og bakeriet fekk offisiell lisens. Det finst ei overlevering om at Kneipp sjølv signerte eit sertifikat der han godkjende Baker Hansens brød som ekte og av fremste klasse.

Ei fin detalj er at Kneipp sjølv aldri kalla brødet sitt for «kneippbrød». Han likte ikkje sin eigen berømmelse og ynskte eigentleg ikkje å bli så kjend. Men nettopp takka vere han vart tradisjonen med å eta grovt brød så utbreidd i Noreg. Han ville nok ha undra seg om han visste at namnet hans i dag står på pakka til eit av dei mest vanlege brøda i landet.

Dette er eit brød generasjonar av norske born har hatt med seg i matpakka, fordi det lenge har vore rekna – og framleis blir rekna – som særleg godt for born. Men i butikken er kneippbrød også eit av dei rimelegaste alternativa. Brødet mitt i dag er derimot langt meir teknologisk og skil seg tydeleg frå det ein finn i butikkhyllene: deigen vart laga med surdeig, bløytlegging av grovmalt heilkveite – som det er ganske mykje av i brødet – og autolyse. Eg la også til litt malt, tørrmjølk og gluten. Altså: kveite, rug, kveitemalt og surdeig – alt dette saman gav eit forbløffande resultat. Det blei ikkje eit av dei rimelegaste brøda, men eit brød i premiumklassen.

Når det gjeld smaken, åt eg dette brødet med honning. Honning er godt i seg sjølv, men saman med eit slikt brød er det noko heilt utruleg. Kom og kjøp deg kneippbrød – eit sunt og godt brød, baka med kjærleik til fedrelandet. Når du gjev for dette brødet, hjelper du også ukrainarar i vanskelege tider.