Frå Bibel til Fibel.
Ei lita bok om stort brød
Eit utruleg brødland — Tyskland. Det er ikkje tilfeldig at den kolossale trilogien til Steffen Franz heiter Brotland Deutschland. Boka svarar fullt ut til storleiken på Tyskland og dei vidstrekte brødtradisjonane der. Etter vurderinga til Hans Huber, ein av dei viktigaste brødspesialistane i landet, tel Tyskland 300 brødsortar og heile 1 200 ulike rundstykke! Denne enorme arven er skildra i trebindsverket Brotland Deutschland. Og tusenvis av handverksbakeri og store bakeri bakar brød her kvar dag.
Her på biletet til dette innlegget på bakar.no ser de ei lita bok i midten — 600 beste bakeria i Tyskland — ein slags reiseguide for deg som vil ferdast rundt i Tyskland og ikkje vil gå glipp av godt brød i kvar by og kvart tettstad.
«600 beste» er eit årsbok der dommarar og redaktørar plukkar ut frå det enorme mangfaldet dei bakeria som fortener å kallast dei beste.
Men jamvel i eit så stort land med så stolte brødtradisjonar er det plass til små… bøker. Dei to andre småbøkene — sjå samanlikninga med fyrstikkesken! — er likevel heilt seriøse. Den eine er den minste brødboka eg nokosinne har sett, med mål på berre 22 × 23 cm.
Men det er eit grundig brød-etnologisk verk, vigt til brødet i Sør-Tirol, med oppskrifter og utfyllande forklaringar. Og endeleg, den tredje boka — ho kom i posten frå Tyskland berre i dag. Ho er ikkje fullt så lita som den førre, men ho er skriven av den alt nemnde brødmeisteren Hans Huber.
Hans Huber er kjend som doktor i naturvitskap, spesialist innan brødbakingsteknologi og kvalitet på mjøl og brød, og han har motteke ein pris for særlege bidrag på det biologiske og kjemiske området — for å betre kvaliteten på mjøl og brød, og for si undervisnings- og førelesingsverksemd. Eg har kjent til han lenge: for ein god del år sidan kjøpte eg den framifrå boka hans Europäische Kleingebäcke, der han samla opplysningar om småbakst frå 24 europeiske land.
Og det er altså han som er forfattaren av denne vesle boka, nesten eit hefte, der det ikkje finst éin einaste oppskrift. Likevel — dette er eit framifrå hefte! Forfattaren skildrar 140 slag brød og rundstykke frå Tyskland som høyrer til gullfondet i baketradisjonar: 140 fotografi med forklaringar om kva kvart brød er, kva kjenneteikn og særtrekk det har, og kva historie som ligg bak. I forordet skriv han òg om korn, mjøl, foredling og brødbaking i det heile. Og utan ei einaste oppskrift løyser han oppgåva på ein framifrå måte. Sjølve tittelen seier kva oppgåva er: Brot Fibel.
Eg hadde høyrt om denne boka lenge og ville gjerne ha ho. Tenk deg kor overraska eg vart då det kom ein konvolutt i staden for ein pakke — så tynn er denne vesle boka. Og eg slo straks opp for å finna ut kva Fibel tyder. Overraskinga vart endå større! Fibel er ein ABC-bok, det ein gjev til born når dei lærer å lesa. Og sjølve ordet kjem frå «Bibel»: i mellomalderen lærte folk å lesa nettopp etter Bibelen, og Bibel vart med tida til Fibel.
Og her ventar ei heilt uventa oppdaging til. Etter Det Norske Akademis ordbog (NAOB) er fibel eit gamalt norsk ord som tyder nettopp det same — ein ABC-bok, ei lesebok for born. Og etymologien er heilt den same: frå tysk Fibel eller middelneddertysk fibel/fibele, som igjen er ei omdanning av Bibel, fordi det var Bibelen ein lærte å lesa etter i mellomalderen. Norsk og tysk har altså gått same vegen: Bibel → Fibel.
Det tyder at omsetjinga av dette innlegget til nynorsk kan la Brot Fibel stå som det er — og den norske lesaren vil kjenna den same gjenkjenningsgleda som den ukrainske. Ordet er gamaldags og litt støvete, men nettopp difor kling det med den same mjuke, historiske varmen som det ukrainske «буквар» (buкvar) — og begge kjem frå same germanske rot: bøk, treet der dei gamle skar runene sine.
Så i dag vart eg den lukkelege eigaren av Brødbakaren sin Bibel — eller, om ein tek omsyn til storleiken, Brødbakaren sin ABC. Ei lita bok — og likevel rommar ho så mykje: historie, og tre språk på éin gong. Slike små gleder kan ein få av små bøker. Aldri sjå ned på dei.
